निर्देशक विशाल लोहनीको दृष्टिकोणबाट
“रामायण केवल एउटा कथा होइन। यो जीवन, कर्तव्य, त्याग, प्रेम, संघर्ष, सत्य र धर्मको यात्राको कथा हो।”
फिल्म निर्माणको यात्रामा कहिलेकाहीँ केही यस्ता विषयहरू आउँछन्, जसलाई पर्दामा प्रस्तुत गर्नु आफैंमा एउटा चुनौती हुन्छ। मेरो लागि रामायण त्यस्तै एउटा विशाल र चुनौतीपूर्ण विषय थियो।
प्राचीन समयदेखि पुस्तौँपुस्तासम्म सुनिँदै र पढिँदै आएको रामायणलाई एउटा छोटो भिडियोमा प्रस्तुत गर्ने विचार आउँदा मलाई पहिलो प्रश्न यही थियो—यति विशाल महाकाव्यलाई केही मिनेटभित्र कसरी भन्न सकिन्छ?
त्यही प्रश्नबाट “RAMAYAN – Full Story in Nepali 2020 (HD)” को यात्रा सुरु भयो।
एउटा विशाल कथालाई छोटो बनाउने चुनौती
रामायण एउटा साधारण कथा होइन। यसभित्र अनेकौँ पात्र छन्, अनेकौँ सम्बन्ध छन्, अनेकौँ घटना छन् र प्रत्येक घटनाभित्र आफ्नै अर्थ र भावनात्मक गहिराइ छ।
राम, सीता, लक्ष्मण, भरत, हनुमान, रावणलगायतका पात्रहरू केवल कथाका पात्र मात्र होइनन्; उनीहरूसँग जोडिएका विचार, मूल्य र जीवनदर्शन पनि छन्।
त्यसैले मेरो उद्देश्य रामायणका हरेक विवरणलाई समेट्नु थिएन। मेरो उद्देश्य थियो—रामायणको मूल कथायात्रालाई नछुटाई, दर्शकले छोटो समयमा यसको मुख्य घटनाक्रम बुझ्न सक्ने गरी प्रस्तुत गर्नु।
यसका लागि मैले कथालाई अनुसन्धान, भाषा सम्पादन, पुनर्लेखन, narration र editing को माध्यमबाट एउटा निरन्तर cinematic journey मा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरें।
मेरो लागि रामायणको अर्थ
रामायणलाई हेर्दा म केवल धार्मिक वा पौराणिक कथा मात्र देख्दिनँ।
म यसमा एउटा मानिसको यात्रा देख्छु।
राजकुमार भएर जन्मिए पनि रामले आफ्नो जीवनमा कठिन परिस्थितिको सामना गर्नुपर्छ। राज्य प्राप्त गर्ने अवस्थामा वनवास रोज्नुपर्ने परिस्थिति आउँछ। परिवारबाट अलग हुनुपर्छ। जंगलको कठिन जीवन बिताउनुपर्छ। सीताको अपहरणपछि एउटा ठूलो संघर्षमा प्रवेश गर्नुपर्छ।
यी सबै घटनाभित्र एउटा कुरा निरन्तर देखिन्छ—कर्तव्यप्रतिको प्रतिबद्धता।
त्यसैले मेरो दृष्टिमा रामायणको मूल शक्ति युद्धमा मात्र छैन। यसको वास्तविक शक्ति निर्णय र त्यागमा छ।
कठिन परिस्थितिमा मानिसले के रोज्छ?
आफ्नो स्वार्थ कि कर्तव्य?
क्रोध कि संयम?
अन्यायको अगाडि मौनता कि संघर्ष?
यस्ता प्रश्नहरू रामायणले आज पनि उठाउँछ।
२३ मिनेटमा रामायण
मैले यो परियोजनालाई छोटो documentary format मा निर्माण गर्ने निर्णय गरेँ।
“सम्पूर्ण रामायण कथा मात्र २३ मिनेटमा” भन्ने अवधारणा आफैंमा एउटा creative experiment थियो।
एउटा विशाल महाकाव्यलाई यति छोटो समयमा प्रस्तुत गर्दा धेरै कुरा संक्षिप्त गर्नुपर्थ्यो। तर संक्षिप्त गर्दा कथाको आत्मा हराउन नदिनु मेरो मुख्य चुनौती थियो।
यसका लागि मैले घटनाहरूको प्राथमिकता निर्धारण गरें। कुन घटना कथाको लागि आवश्यक छ? कुन पात्रलाई कति स्थान दिनुपर्छ? कहाँ narration तीव्र हुनुपर्छ? कहाँ दर्शकलाई भावनात्मक रूपमा घटनासँग जोड्नुपर्छ?
यी प्रश्नहरूले editing र storytelling को सम्पूर्ण प्रक्रियालाई निर्देशित गरे।
Script, Voice र Editing — मेरो तीन प्रमुख जिम्मेवारी
यस परियोजनामा मैले केवल निर्देशनको भूमिका मात्र निर्वाह गरेको होइन।
भाषा सम्पादन, पुनर्लेखन, script development, voice narration, editing र direction लगायतका विभिन्न पक्षमा आफैं संलग्न भएँ।
यसले मलाई एउटा कुरा सिकायो—एउटा राम्रो documentary केवल जानकारीको संग्रह होइन; त्यो जानकारीलाई कसरी कथा बनाइन्छ भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
Narration ले घटना बताउँछ।
Editing ले घटनालाई गति दिन्छ।
Visual ले घटनालाई देखाउँछ।
र यी तीनवटाबीचको सम्बन्धले दर्शकको अनुभव निर्माण गर्छ।
प्राचीन कथा, आधुनिक माध्यम
रामायण हजारौँ वर्ष पुरानो सांस्कृतिक र साहित्यिक परम्परासँग जोडिएको कथा हो। तर आजको पुस्ताले कथा ग्रहण गर्ने माध्यम परिवर्तन भएको छ।
पहिले कथा सुन्ने, पढ्ने र मौखिक रूपमा पुस्तान्तरण गर्ने परम्परा थियो। आज त्यही ज्ञान YouTube, documentary, digital video र अन्य माध्यमबाट पनि मानिससम्म पुगिरहेको छ।
त्यसैले मेरो प्रयास एउटा पुरानो कथालाई नयाँ बनाउनु थिएन।
मेरो प्रयास थियो—पुरानो कथालाई आधुनिक digital storytelling format मा प्रस्तुत गर्नु।
म चाहन्थें कि नेपाली भाषामा रामायणबारे छोटो परिचय खोज्ने दर्शकले एउटा व्यवस्थित कथायात्रा पाउन सकून्।
यो भिडियो मेरो लागि किन महत्वपूर्ण छ?
यो परियोजना मेरो filmmaking journey को एउटा फरक अध्याय हो।
फिल्म बनाउनु भनेको केवल camera चलाउनु वा scene edit गर्नु मात्र होइन भन्ने कुरा यस परियोजनाले मलाई अझ गहिरोसँग अनुभव गरायो।
कहिलेकाहीँ एउटा filmmaker ले इतिहाससँग काम गर्नुपर्छ।
कहिलेकाहीँ संस्कृतिसँग।
कहिलेकाहीँ धर्म र दर्शनसँग।
र त्यस्ता विषयमा काम गर्दा सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतासँगै जिम्मेवारी पनि आउँछ।
रामायणमाथि काम गर्दा मैले यही जिम्मेवारीलाई महसुस गरें।
मेरो उद्देश्य
यस भिडियोमार्फत मेरो उद्देश्य कुनै धार्मिक बहस सिर्जना गर्नु वा मूल रामायणको स्थान लिनु थिएन।
यो मेरो अध्ययन, अनुसन्धान, भाषा सम्पादन, पुनर्लेखन, narration र filmmaking को एउटा सिर्जनात्मक प्रस्तुति हो।
म चाहन्थें कि दर्शकले २३ मिनेटमा रामायणको प्रमुख कथायात्रासँग परिचित हुन सकून् र त्यसपछि अझ विस्तृत रूपमा मूल ग्रन्थ तथा विभिन्न रामायण परम्पराहरू अध्ययन गर्ने रुचि जागोस्।
अन्तिम शब्द
मेरो लागि रामायणको सबैभन्दा ठूलो सन्देश शायद यही हो—
जीवनले हामीलाई कस्तो परिस्थिति दिन्छ भन्ने कुरा सधैं हाम्रो हातमा हुँदैन, तर त्यस परिस्थितिमा हामीले कस्तो निर्णय गर्छौँ भन्ने कुरा हाम्रो हातमा हुन्छ।
रामको यात्रा एउटा राजकुमारको यात्रा भए पनि त्यसमा मानिसको जीवनका धेरै प्रश्नहरू भेटिन्छन्।
त्यसैले वर्षौँ पुरानो रामायण आज पनि कथा मात्र भएर बाँचेको छैन।
यो मानव मूल्य, कर्तव्य, प्रेम, त्याग, संघर्ष र धर्मबारे सोच्न बाध्य पार्ने एउटा कालजयी यात्रा बनेर बाँचेको छ।
“RAMAYAN – Full Story in Nepali (2020)” त्यही विशाल यात्रालाई छोटो cinematic documentary मार्फत नेपाली दर्शकमाझ पुर्याउने मेरो एउटा सानो प्रयास हो।
.png)
— विशाल लोहनी
Writer / Script / Edit / Voice / Direction
Pratiphal Films
