२०२६ अगस्ट २६ मा तिब्बततर्फबाट सुरु भएको भोटेकोशी र त्रिशूली नदी क्षेत्रको बाढीले नेपालमा दर्जनौंको ज्यान लियो, सयौं बेपत्ता भए, र चीन सीमा नजिकको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार ध्वस्त भयो।
सिंहावलोकन: बुधबार बिहान रसुवामा विपत्
२०२६ अगस्ट २६, बुधबार बिहान, मध्य नेपालको भोटेकोशी र त्रिशूली नदी करिडोरमा ठूलो बाढी आयो, जसले रसुवा, नुवाकोट र धादिङ जिल्लाका बस्तीहरूलाई ठूलो क्षति पुर्यायो। बाढी स्थानीय समयअनुसार लगभग बिहान ९ बजे रसुवा उपत्यकामा प्रवेश गर्यो र माटो-ढुंगा मिसिएको पानीको ठूलो बहावले काठमाडौं उपत्यकाको बाहिरी भेगसम्म तथा तलतिर बग्दै विनाश मच्चायो।
नेपाल प्रहरीका अनुसार साँझसम्ममा दर्जनौंको मृत्यु पुष्टि भइसकेको छ, र बाढीको पानी घट्दै जाँदा र उद्धार टोलीहरू विच्छिन्न क्षेत्रमा पुग्दै जाँदा मृतकको संख्या अझ बढ्ने अनुमान गरिएको छ। अधिकारीहरूले बुधबार साँझसम्म ठूलो संख्यामा विदेशी नागरिक सहित सयौं यात्रुहरूको सुरक्षा स्थिति यकिन गर्ने काम गरिरहेका छन्।
बाढीको कारण के हो?
नेपालको जलस्रोत तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार यो बाढी स्थानीय वर्षाका कारण आएको होइन। बरु अधिकारी र स्याटेलाइट विश्लेषकहरूले सीमापारि तिब्बततर्फका निम्न घटनाहरूलाई कारण मानेका छन्:
• तिब्बततर्फ भूस्खलन वा हिमपहिरोले लेन्दे नदीलाई अस्थायी रूपमा रोकेको हुन सक्ने विश्वास गरिएको छ।
• बाढी आउनुअघि तिब्बतमा दर्ज भएको रिक्टर स्केलमा ४.४ म्याग्निच्यूडको भूकम्पले पनि त्यस क्षेत्रको भिरालो जमिन भत्किन योगदान पुर्याएको हुन सक्छ।
• यसरी बनेको प्राकृतिक बाँध अचानक भत्किँदा पानी र मलबेको ठूलो बहाव भोटेकोशी नदीमा मिसियो, जुन नेपाल प्रवेश गरी त्रिशूली नदीसँग जोडिन्छ।
अधिकारीहरूले अझै पूर्ण कारण औपचारिक रूपमा पुष्टि नभएको र स्याटेलाइट तस्बिर विश्लेषण लगायतका अनुसन्धान जारी रहेको बताएका छन्। उल्लेखनीय के छ भने, यही नदी प्रणालीमा २०२५ जुलाईमा पनि यस्तै बाढी आएको थियो, जब तिब्बतको हिमताल फुट्दा नौ जनाको मृत्यु भएको र नेपाल-चीन मैत्री पुल बगेको थियो — यसले यस सीमा करिडोरमा हिमताल तथा भिरालो जमिनसम्बन्धी बाढी जोखिम बढ्दै गएको संकेत गर्छ।
मानवीय क्षति: मृतक, बेपत्ता र विदेशी पर्यटक
यस विपत्को मानवीय क्षति दिनभरि निरन्तर बढ्दै गएको छ:
• नेपाल प्रहरीका अनुसार साँझसम्ममा पुष्टि भएको मृतकको संख्या ९० भन्दा माथि पुगेको छ, र चीनतर्फ पनि थप मृत्यु भएको जनाइएको छ।
• अधिकारीहरूले लगभग ३८० जना यात्रुहरूको सुरक्षा स्थिति यकिन गर्दै छन्, जसमा कैलाश मानसरोवर यात्रामा जाने १०० भन्दा बढी भारतीय नागरिक सहित अमेरिकी र अन्य विदेशी पर्यटकहरू समेत समावेश छन्।
• बेपत्ताहरूमा सीमा सुरक्षाकर्मी र स्याब्रुबेसी, तिमुरे लगायतका गाउँका स्थानीय बासिन्दा पनि पर्छन्।
नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी बल र नेपाल प्रहरीका उद्धार टोलीहरूले स्याब्रुबेसी, मैलुङ र धुन्चेमा फसेका पीडितहरूको उद्धारका लागि हेलिकप्टर, ड्रोन र चिकित्सा टोली परिचालन गरेका छन्। घाइतेहरूको उपचारका लागि त्रिशूली र काठमाडौंमा प्राथमिक उपचार केन्द्रहरू स्थापना गरिएको छ।
पूर्वाधार क्षति: व्यापारिक नाका र विद्युत् प्रणाली ठप्प
बाढीले नेपाल-चीन व्यापारिक करिडोरका महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारहरूलाई व्यापक क्षति पुर्याएको छ:
रसुवागढी नाका, जुन चीनसँगको नेपालको मुख्य भन्सार नाका हो, गम्भीर क्षतिग्रस्त भएको छ। भन्सार परिसरमा राखिएका सयौं मालवाहक ट्रक र कन्टेनरहरू भर्खरै बनेको पुलसमेत बाढीमा बगेका छन्।
जलविद्युत् पूर्वाधार पनि व्यापक रूपमा प्रभावित भएको छ। रसुवागढी (१११ मेगावाट), सान्जेन खोला, चिलिमे, त्रिशूली ३ए, र त्रिशूली जलविद्युत् आयोजना लगायत एउटा प्रमुख २२० केभी सबस्टेसनसमेत क्षतिग्रस्त भई राष्ट्रिय प्रसारण लाइनमा विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध भएको छ।
सडक सञ्जालमा पनि ठूलो क्षति पुगेको छ; बेतरावटीदेखि रसुवागढीसम्मको सडकको धेरै खण्ड बगेकाले माथिल्लो उपत्यकाका बस्तीहरू बाँकी देशसँग विच्छिन्न भएका छन्।
जारी जोखिम: त्रिशूली नदी किनारमा उच्च सतर्कता
तिब्बततर्फको माथिल्लो नदी अवरोध अझै पूर्ण रूपमा नखुलेकाले, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDRRMA) ले त्रिशूली नदी किनारमा भारतीय सीमासम्मका सबै बस्तीका लागि उच्च सतर्कता जारी गरेको छ र थप बाढी आउन सक्ने चेतावनी दिएको छ। नुवाकोट र धादिङका जिल्ला प्रशासनले नदी किनारमा बस्ने बासिन्दालाई सतर्क रहन र पानीको सतहमा कुनै असामान्य परिवर्तन देखिए तुरुन्तै जानकारी दिन आग्रह गरेका छन्।
यो बाढी किन महत्त्वपूर्ण छ
यस विपत्ले नेपालका हिमाली नदी प्रणालीहरूमा बारम्बार र झन् गम्भीर बन्दै गएको एउटा खतरालाई उजागर गरेको छ — तिब्बततर्फबाट सुरु हुने हिमताल विष्फोट बाढी (GLOF) र भिरालो जमिन भत्किने घटनाहरू, जुन प्रायः तल्लो भेगका बासिन्दाहरूलाई कुनै पूर्व सूचना बिना नै आइपुग्छन्। २०२५ जुलाईमा उही करिडोरमा लगभग उस्तै बाढी आइसकेकाले, विज्ञहरूले नेपाल र चीनबीच सीमापारि पूर्व-चेतावनी प्रणाली सुदृढ गर्ने माग अझ बलियो रूपमा उठाउने सम्भावना छ।
यो विकसित हुँदै गरेको समाचार हो। उद्धार तथा खोजी कार्य जारी रहँदा मृतक संख्या, बेपत्ता व्यक्तिको आँकडा र क्षतिको मूल्यांकनमा परिवर्तन हुन सक्छ।
