बिशाल लोहनीको दृष्टिकोणबाट एउटा महाकाव्यलाई नेपाली दर्शकमाझ ल्याउने प्रयास
महाभारत मेरो लागि केवल एउटा प्राचीन धार्मिक कथा होइन। यो मानव जीवन, सम्बन्ध, शक्ति, महत्वाकांक्षा, कर्तव्य, प्रेम, विश्वासघात, त्याग, युद्ध र निर्णयका परिणामहरूको विशाल कथा हो।
एक फिल्ममेकरको रूपमा मैले महाभारतलाई हेर्दा त्यसभित्र एउटा युद्ध मात्र देखिनँ। मैले त्यसभित्र मानिसका भावना, कमजोरी, निर्णय र त्यसबाट जन्मिने परिणामहरू देखेँ।
यही आकर्षणले मलाई सन् २०२० मा “MAHABHARATA – Full Story in Nepali” तयार गर्ने यात्रातर्फ लिएर गयो।
यो परियोजना Pratiphal Films मार्फत प्रस्तुत गरिएको थियो। यसमा मैले स्क्रिप्ट/पुनर्लेखन, भाषा सम्पादन, भ्वाइस ओभर, एडिटिङ तथा निर्देशन लगायतका विभिन्न जिम्मेवारी सम्हालेँ।
महाभारत बनाउने सोच कसरी आयो?
फिल्ममेकरका रूपमा मलाई सधैँ त्यस्ता कथाहरूले आकर्षित गर्छन्, जसले मनोरञ्जनसँगै मानिसलाई सोच्न बाध्य बनाउँछन्।
महाभारत त्यस्तै एउटा कथा हो।
यसमा एउटा परिवारभित्रको सम्बन्ध कसरी विस्तारै राजनीतिक संघर्षमा परिणत हुन्छ भन्ने देखिन्छ।
पाण्डव र कौरवबीचको सम्बन्ध, हस्तिनापुरको सत्ता संघर्ष, दुर्योधनको महत्वाकांक्षा, कर्णको निष्ठा, भीष्मको प्रतिज्ञा, द्रौपदीको पीडा, अर्जुनको द्विविधा र कृष्णको रणनीति—यी सबै पात्र र घटनाले महाभारतलाई केवल युद्धको कथा हुन दिँदैनन्।
यसले एउटा ठूलो प्रश्न सोध्छ—
मानिसले सही निर्णय गर्न खोज्दा पनि किन कहिलेकाहीँ विनाशतर्फ पुग्छ?
यही प्रश्नले मलाई महाभारतको कथा नेपाली दर्शकमाझ आफ्नै शैलीमा प्रस्तुत गर्न प्रेरित गर्यो।
विशाल कथालाई छोटो र बुझिने बनाउने चुनौती
महाभारत अत्यन्त विशाल कथा हो।
यसमा असंख्य पात्र, पुस्तौँसम्म फैलिएको पारिवारिक इतिहास, राजनीतिक घटनाक्रम, युद्ध, दर्शन, उपकथा र नैतिक द्वन्द्वहरू छन्।
त्यसैले यसको सम्पूर्ण कथा एउटा सीमित समयको भिडियोमा प्रस्तुत गर्नु आफैँमा ठूलो चुनौती थियो।
मैले काम गर्दा एउटा कुरा निरन्तर ध्यानमा राखेँ—
दर्शक कथा बुझ्नबाट हराउनु हुँदैन।
कुन पात्र को हो?
उसको अर्को पात्रसँग सम्बन्ध के हो?
उसले त्यो निर्णय किन गर्यो?
त्यस निर्णयले अर्को घटना कसरी जन्मायो?
यी प्रश्नहरू स्पष्ट नभए महाभारतजस्तो ठूलो कथा दर्शकका लागि जटिल बन्न सक्छ।
त्यसैले मैले प्रमुख पात्र, प्रमुख घटना र कथाको मूल प्रवाहलाई प्राथमिकता दिँदै सामग्रीलाई नेपाली भाषामा सरल र निरन्तर रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेँ।
मेरो लागि महाभारतको अर्थ
.jpg)
महाभारतलाई मैले “पाण्डव राम्रो, कौरव नराम्रो” भन्ने सामान्य दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्न चाहिनँ।
मेरो दृष्टिमा महाभारतको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको मानवीय पक्ष हो।
कर्ण
कर्णको कथा मेरो लागि पहिचान, सम्मान, मित्रता, निष्ठा र भाग्यको द्वन्द्व हो।
अर्जुन
अर्जुनभित्रको द्विविधाले कर्तव्य र व्यक्तिगत भावनाबीचको संघर्ष देखाउँछ।
दुर्योधन
दुर्योधनमा महत्वाकांक्षा, अहंकार, असुरक्षा र शक्तिको चाहना देखिन्छ।
भीष्म
भीष्मको जीवन प्रतिज्ञा, कर्तव्य, त्याग र आफ्नै निर्णयका परिणामहरूको कथा हो।
द्रौपदी
द्रौपदी शक्ति, आत्मसम्मान, पीडा र प्रतिरोधको प्रतीकका रूपमा देखिन्छिन्।
कृष्ण
कृष्णको भूमिका बुद्धि, कूटनीति, रणनीति र धर्म–अधर्मबीचको जटिल सम्बन्धसँग जोडिन्छ।
यी पात्रहरूले मलाई एउटा कुरा सिकाए—
मानिसलाई केवल राम्रो वा नराम्रो भनेर छुट्याउनुभन्दा उसको निर्णयको पछाडि रहेको परिस्थिति बुझ्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
निर्देशकका रूपमा मेरो सबैभन्दा ठूलो चुनौती
जब कुनै फिल्म वा भिडियो निर्देशन गरिन्छ, निर्देशकले केवल कथा भन्नु हुँदैन।
उसले दर्शकलाई कथा अनुभव गराउनुपर्छ।
महाभारतमा यो काम अझ कठिन थियो।
किनभने एउटा घटना अर्को घटनासँग जोडिएको छ। एउटा पात्रको निर्णयले अर्को पात्रको जीवन परिवर्तन गर्छ। एउटा सानो विवाद अन्ततः विशाल युद्धको कारण बन्छ।
त्यसैले मैले कथालाई घटनाहरूको सूचीको रूपमा होइन, कारण र परिणामको यात्राको रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेँ।
मेरो उद्देश्य थियो—
“यो घटना भयो” मात्र नभई “यो घटना किन भयो?” भन्ने अनुभूति दर्शकलाई दिनु।
स्क्रिप्ट र पुनर्लेखन
महाभारतको सामग्रीलाई नेपाली दर्शकका लागि प्रस्तुत गर्न स्क्रिप्ट निर्माण आफैँमा महत्वपूर्ण चरण थियो।
मूल कथाको विशालता र नेपाली दर्शकको सहज बुझाइबीच सन्तुलन मिलाउनु आवश्यक थियो।
मैले कथालाई पुनः व्यवस्थित गर्दै आवश्यक ठाउँमा भाषा सरल बनाउने, घटनाहरूबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने र narration को प्रवाह कायम गर्ने प्रयास गरेँ।
मेरो उद्देश्य मूल महाभारतलाई प्रतिस्थापन गर्नु थिएन।
बरु—
प्राचीन महाकाव्यको मूल कथालाई एउटा नेपाली audiovisual storytelling format मा प्रस्तुत गर्नु थियो।
Voice Over — कथालाई आवाज दिने प्रयास
यस परियोजनामा मेरो अर्को महत्वपूर्ण जिम्मेवारी Voice Over थियो।
जब तपाईं आफैँले लेखेको वा पुनर्लेखन गरेको कथा आफैँले बोल्नुहुन्छ, त्यो अनुभव फरक हुन्छ।
हरेक शब्दसँग भाव, गति र अर्थ जोडिन्छ।
महाभारतको narration गर्दा मेरो उद्देश्य अत्यधिक नाटकीय आवाज दिनु मात्र थिएन।
म चाहन्थेँ—
दर्शकले कथा बुझून्।
पात्र सम्झिऊन्।
घटनाबीचको सम्बन्ध बुझून्।
र अन्ततः कथाले उठाएका प्रश्नबारे सोचून्।
त्यसैले Voice Over लाई मैले केवल सूचना दिने माध्यमको रूपमा होइन, कथाको मार्गदर्शकका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रयास गरेँ।
Editing मेरो लागि केवल Cut र Join होइन
म फिल्ममेकरका रूपमा एडिटिङलाई निकै महत्वपूर्ण मान्छु।
एडिटिङ भनेको फुटेज जोड्नु मात्र होइन।
एडिटिङ आफैँमा storytelling हो।
महाभारतजस्तो ठूलो कथामा यो अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
कुन घटना कति समय राख्ने?
कुन पात्रलाई कति महत्त्व दिने?
कहाँ narration लाई अगाडि बढाउने?
कहाँ visual परिवर्तन गर्ने?
कुन घटनापछि अर्को घटना राख्दा दर्शकले सजिलै बुझ्छ?
यी सबै प्रश्नले सम्पादनको प्रक्रियालाई प्रभावित गरे।
यस परियोजनाले मलाई फेरि महसुस गरायो कि—
राम्रो कथा लेख्नु जति महत्वपूर्ण छ, त्यसलाई सही गतिमा प्रस्तुत गर्नु पनि त्यति नै महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपाली भाषामा महाभारत प्रस्तुत गर्नुको उद्देश्य
नेपालको सांस्कृतिक जीवनमा महाभारतको प्रभाव गहिरो छ।
धेरै नेपाली दर्शक कृष्ण, अर्जुन, कर्ण, भीष्म, द्रौपदी, दुर्योधन, भीम, युधिष्ठिर, शकुनि लगायतका पात्रसँग परिचित छन्।
तर महाभारतको सम्पूर्ण कथा अत्यन्त विशाल भएकाले सबै घटना र पात्रलाई एउटै प्रवाहमा बुझ्न कठिन हुन सक्छ।
त्यसैले मैले नेपाली भाषामा यसको कथा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेँ।
मेरो विचारमा—
भाषा केवल संवादको माध्यम होइन; भाषा दर्शक र कथाबीचको पुल पनि हो।
महाभारतमा मैले देखेको मनोविज्ञान
एक फिल्ममेकरका रूपमा मलाई कथाभित्रको मनोवैज्ञानिक पक्षले विशेष आकर्षित गर्छ।
महाभारतमा मानिसका धेरै स्वभावहरू देखिन्छन्—
अहंकार।
ईर्ष्या।
महत्वाकांक्षा।
डर।
प्रेम।
निष्ठा।
प्रतिशोध।
त्याग।
कर्तव्य।
यिनै भावनाले पात्रहरूलाई निर्णय गर्न बाध्य बनाउँछन्।
र एउटा निर्णयले अर्को निर्णय जन्माउँछ।
अन्ततः ती निर्णयहरूको श्रृंखला एउटा ठूलो विनाशमा पुग्छ।
त्यसैले मेरो लागि महाभारतको वास्तविक युद्ध केवल कुरुक्षेत्रको मैदानमा भएको युद्ध होइन।
सबैभन्दा ठूलो युद्ध मानिसको मनभित्र हुन्छ।
आज पनि महाभारत किन सान्दर्भिक छ?
हजारौँ वर्ष पुरानो कथाले आजको मानिसलाई किन छोइरहेको छ?
मेरो विचारमा यसको कारण सरल छ—
समय परिवर्तन भयो, तर मानव स्वभाव पूर्ण रूपमा परिवर्तन भएन।
आज पनि मानिस शक्ति चाहन्छ।
आज पनि परिवारमा विवाद हुन्छ।
आज पनि मित्रता र स्वार्थबीच संघर्ष हुन्छ।
आज पनि मानिस कर्तव्य र भावनाबीच अलमलिन्छ।
आज पनि एउटा गलत निर्णयले धेरै मानिसको जीवन प्रभावित गर्न सक्छ।
त्यसैले महाभारत आज पनि केवल इतिहास वा धर्मग्रन्थको कथा होइन।
यो मानव व्यवहारको ऐना पनि हो।
Pratiphal Films मार्फत मेरो प्रयास
यो परियोजना Pratiphal Films – Facts & Mysteries मार्फत दर्शकमाझ ल्याइएको थियो।
Pratiphal Films मार्फत मैले विभिन्न विषयमा audiovisual content निर्माण र प्रस्तुत गर्ने प्रयास गर्दै आएको छु।
यसमा चलचित्र, short film, documentary-style content, mythology, history, psychology, personal development, knowledge-based content लगायत विभिन्न विधा समेटिएका छन्।
महाभारत पनि यही यात्राको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो।
Mahabharata 2020 — मेरो लागि के हो?
आज पछाडि फर्केर हेर्दा Mahabharata 2020 मेरो filmmaking journey को एउटा फरक अनुभव हो।
यो सामान्य fiction film जस्तो परियोजना थिएन।
यसमा ठूलो मौलिक कथाविश्वलाई बुझ्ने, अनुसन्धान गर्ने, सामग्रीलाई पुनः संरचना गर्ने, नेपाली भाषामा प्रस्तुत गर्ने, narration तयार गर्ने र सम्पादनमार्फत एउटा निरन्तर कथा बनाउने चुनौती थियो।
यस परियोजनाले मलाई सिकाएको सबैभन्दा ठूलो कुरा हो—
ठूलो कथा भन्नका लागि केवल धेरै सामग्री पर्याप्त हुँदैन। सही संरचना पनि आवश्यक हुन्छ।
मेरो अन्तिम विचार
महाभारत मेरो लागि केवल पाण्डव र कौरवबीचको युद्ध होइन।
यो मानिसको निर्णयको कथा हो।
यो परिवारको कथा हो।
यो शक्तिको कथा हो।
यो कर्तव्यको कथा हो।
यो प्रेम र विश्वासघातको कथा हो।
यो त्याग र महत्वाकांक्षाको कथा हो।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—
यो कर्म र त्यसको परिणामको कथा हो।
सन् २०२० मा मैले यस विशाल महाकाव्यलाई नेपाली भाषामा एउटा audiovisual storytelling format मा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेँ।
मलाई थाहा छ, कुनै पनि सीमित समयको प्रस्तुति महाभारतजस्तो विशाल महाकाव्यको सम्पूर्ण गहिराइ समेट्न सक्दैन।
तर मेरो उद्देश्य सम्पूर्णताको दाबी गर्नु थिएन।
मेरो उद्देश्य थियो—
एउटा विशाल प्राचीन कथाको ढोका नेपाली दर्शकका लागि खोल्नु।
यदि यस प्रस्तुतिले कुनै दर्शकलाई महाभारतबारे थप जान्न, यसको पात्रहरू बुझ्न, यसको दर्शनबारे सोच्न वा आफ्नो जीवनका निर्णयहरूलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न प्रेरित गरेको छ भने, मेरो लागि यही यस परियोजनाको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।
कुरुक्षेत्रको युद्ध हजारौँ वर्षअघि समाप्त भयो होला।
तर मानिसको मनभित्र चलिरहेको युद्ध आज पनि जारी छ।
सायद यही कारणले—
महाभारत आज पनि जीवित छ।
परियोजनाका मुख्य विवरण
नेपाली शीर्षक: सम्पूर्ण महाभारत कथा मात्र १ घण्टा ५० मिनेटमा
वर्ष: २०२०
निर्देशक: बिशाल लोहनी (Bishal Lohani / Bishal Lohane)
Voice Over: बिशाल लोहनी
Script / पुनर्लेखन: बिशाल लोहनी
Editing: बिशाल लोहनी
Production / Channel: Pratiphal Films – Facts & Mysteries
भाषा: नेपाली
विधा: Mythology, Epic, Religious, Cultural, Educational, Documentary-style Storytelling
बिशाल लोहनीको बारेमा
.jpg)
A BISHAL LOHANIबिशाल लोहनी (Bishal Lohani / Bishal Lohane) नेपाली फिल्म तथा audiovisual storytelling क्षेत्रमा निर्देशक, लेखक, निर्माता, अभिनेता, सम्पादक तथा सिनेमाटोग्राफरका रूपमा सक्रिय फिल्ममेकर हुन्।
उनको सिर्जनात्मक यात्रामा कथा, चलचित्र, short film, mythology, documentary-style content, animation, सामाजिक विषय र knowledge-based audiovisual content लगायत विभिन्न क्षेत्र समेटिएका छन्।
Mahabharata 2020 उनको बहुआयामिक filmmaking approach को एउटा उदाहरण हो, जहाँ उनले एउटै परियोजनामा अनुसन्धान, स्क्रिप्ट, पुनर्लेखन, voice-over, editing र direction जस्ता विभिन्न सिर्जनात्मक जिम्मेवारी सम्हाले।
उनका लागि filmmaking केवल मनोरञ्जन निर्माण गर्ने माध्यम होइन।
कथा भन्ने, विचार प्रस्तुत गर्ने, संस्कृति र ज्ञानलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने र मानिसलाई सोच्न बाध्य बनाउने माध्यम पनि हो।
